स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय सूचना २०८३/०६/१९

नेपाल सरकार स्वास््य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय मानससक स्वास््य सम्बन्त्धी ववधेयकको अवधारणा-पर १. नया ाँ ऐन बनाउन ु पने आवश्यकता नेपाल सरकार मक्तन्त्रपररषद्को समसत 2083/06/19 को मक्तन्त्रपररषद् बैठकबाि ववधेयक तजमवु ा गन व ससिान्त्त (क) संवैधासनक कारण: : स्वीकृत नेपालको संववधानले मानव असधकार तथा व्यक्तिको स्वास््य असधकारको प्रत्याभतू गरेको छ। स्वास््य असधकारको ससुनक्तितताको लासग शारीररक तथा मानससक स्वास््य असधकार र उपचारको प्रत्याभसूत आवश्यक छ।जसरी शारीररक स्वास््यलाई संवेदनशीलता मासनएको छ, त्यसरी मानससक स्वास््यलाई महत्व नददइदा मानससक रोग जविल बन्त्दै गएको छ।नेपालको संववधानको धारा ३५(३)ले प्रत्येक नागररकको स्वास््य सेवामा समान पहाँचु को हक ससुनक्तित गरेको छ।नेपालको संववधानको धारा 16 ले सम्मानपवू कव बाच्ाँ न पाउन े हक ससुनक्तित गरेको, जसको पूण व प्रत्याभसुतको लासग समेत मानससक स्वास््य समस्या भएका व्यक्तिहरू प्रसतको नकरात्मक व्यवहार, लान्त्छानालाई दण्डसनय बनाउदै मानससक रोसगको गररमा, स्वतन्त्रता र असधकारको संरक्षणका लासग मानससक स्वास््य सम्बन्त्धी कानून अपररहाय व छ। त्यस्तै संववधानको धारा ५१(ज) को राज्यको नीसत अन्त्तगतव का गणु स्तरीय स्वास््य सेवामा सबैको सहज, सलु भ र समान पहाँचु ससुनक्तित गने, स्वास््य सेवालाई सवसव लु भ र गणु स्तरीय बनाउन स्वास््य अनसु न्त्धानमा जोड ददंदै स्वास््य संस्था र स्वास््यकमीको संख्या वृवि गदै जान,े स्वास््य क्षेरमा राज्यको लगानी असभवृवि गदै यस क्षेरमा भएको सनजी लगानीलाई सनयमन र व्यवस्थापन गरी सेवा मूलक बनाउन े आधारभतू आवश्यकता सम्बन्त्धी नीसत कायावन्त्वयन गन व समेत मानससक स्वास््य ववधेयक तजमवु ा र कायान्त्व वयन गन व आवश्यक छ। यसको साथै संववधानले प्रत्याभतू गरेको समानता तथा सम्मानपूव व बााँच्न पाउने हकको पूण व प्रत्याभसूतको लासग मानससक स्वास््यमा आधाररत भेदभाव, कलङ्क, जबरजस्ती उपचार अन्त्त्य गन व तथा त्यस्ता अवाक्तछछत वियाकलाप सनयन्त्रण गन व समेत मानससक स्वास््य ववधेयक आवश्यक छ। स्वास््य सेवा प्रवाह सम्बन्त्धी संघ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा असधकार भएकाले मानससक स्वास््य सेवाको प्रभावकारी ववस्तार, समन्त्वय र सनयमनका लासग ववक्तशष्ट संघीय कानून आवश्यक छ। 1नेपाल सरकार स्वास््य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय मानससक स्वास््य सम्बन्त्धी ववधेयकको अवधारणा-पर (ख) अन्त्तरावविय दावयत्वः देहायका ववषयमा नेपालले प्रसतबिता जनाएकोले मानससक स्वास््य सम्बन्त्धी कानून तजमवु ा गरी कायावन्त्वयन गनपवु ने अन्त्तराविय दावयत्व रहेको छः- १. सन ् १९४८ को ववश्वव्यापी मानवअसधकार सम्बन्त्धी घोषणापर (UDHR) को धारा २५ ले प्रत्येक व्यक्तिको स्वास््य र कल्याणका लासग पयावप्त जीवनस्तर तथा क्तचवकत्सकीय हेरचाहको असधकारलाई ससुनक्तित गरेको छ, जसअन्त्तगतव मानससक स्वास््य समेत स्वतः समावेश हन्त्ु छ। घोषणापरको धारा ५ ले ससुनक्तित गरेको िू र वा अमानवीय व्यवहार ववरुिको असधकार र धारा २ को भेदभाव रवहत समानताको असधकारले मानससक स्वास््य समस्या भएका व्यक्तिहरूको सरु क्षा र सम्मानपूण व उपचारको बसलयो स्वास््य प्रणाली ववकाससाँग सम्बक्तन्त्धत स्थानीय कानून तजमवु ा गनूपव ने नेपालको दावयत्व रहेको छ। २. ववश्व स्वास््य सभाले पाररत गरेको Mental Health Action Plan (२०१३–२०३०), ददगो ववकास लक्ष्य (SDG ३.४) र सन ् २०२२ को पारो घोषणापर बमोक्तजम मानससक स्वास््यलाई प्राथसमक स्वास््य सेवासाँग एकीकृत गने र आत्महत्या दरलाई एक सतहाइले घिाउने नेपालको अन्त्तरावविय प्रसतबिता गरेको छ। ३. संयिु रािसंघको अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको असधकारसम्बन्त्धी महासक्तन्त्ध (UNCRPD), सन ् २००६ले मानससक तथा मनोसामाक्तजक अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको मयावदा र समावेशी सेवा ससुनक्तित गन व काननु ी तथा नीसतगत सधु ारको दावयत्व सनधावरण गरेको छ। ४. संयिु रािसंघको बालअसधकार महासक्तन्त्ध (UNCRC), २० नोवेम्बर १९८९ ले बालबासलकाको सवावङ्गीण ववकासका लासग मानससक स्वास््य संरक्षणलाई राज्यको 2नेपाल सरकार स्वास््य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय मानससक स्वास््य सम्बन्त्धी ववधेयकको अवधारणा-पर दावयत्वका रूपमा स्थावपत गरेको छ।यसको प्रभावकारी कायावन्त्वयनका लासग ववक्तशष्ट काननु ी व्यवस्था गन व आवश्यक छ। ५. सन ् २०२५ को संयिु रािसंघीय उच्चस्तरीय बैठक (UN High-Level Meeting on NCDs)ले मानससक स्वास््यलाई प्रमखु सावजव सनक स्वास््य प्राथसमकताका रूपमा पनु ः पवुष्ट गदै रोकथाम, शीघ्र पवहचान, उपचार र पनु स्थावपनामा लगानी वृवि गन व आह्वान गरेको छ।यो प्रसतबितालाई कायावन्त्वयन गन व मानससक स्वास््य ऐन आवश्यक छ। (ग) सवोच्च अदालतको फै सलाः १. सनवदे क मातकृ ा देवकोिा ववपक्षी यस मन्त्रालय समते (ररि नं. ०७७-WO-००३५) प्रस्ततु मद्दु ामा सम्मासनत सवोच्च अदालतले नेपालको संववधानको धारा ३५ र ५१(ज) बमोक्तजम मानससक स्वास््यलाई नागररकको असधकार र राज्यको दावयत्वका रूपमा स्वीकार गदै मानससक स्वास््य नीसत, २०५३ लाई पररमाजनव गन व र नयााँ कानूनी एवम ् संस्थागत ढााँचा सनमावणका लासग परमादेश र सनदेशनात्मक आदेश जारी भएको छ।सम्मासनत अदालतबाि मानससक स्वास््य सेवालाई शारीररक स्वास््य सरह समानस्तरको व्यवहार प्रत्याभतू गनकव ा लासग समग्र स्वास््य क्षरे को सनक्तित प्रसतशत बजेि असनवाय व रूपमा ववसनयोजन हनु े बा्यात्मक व्यवस्थासवहतको मानससक स्वास््य सम्बन्त्धी ववक्तशष्टीकृत कानून तजमवु ा तथा सनमावणका लासग आवश्यक काय व गन व सनदेशनात्मक आदेश जारी भएको छ।उि फै सला/आदेशले मानससक स्वास््य समस्यासाँग जोसडएका ववद्यमान सम्पूण व कानूनहरूलाई अन्त्तरावविय मानव असधकार सक्तन्त्धहरू अनकु ू ल समायोजन गन व समेत आदेश ददएको छ। मानससक स्वास््य समस्या भएका व्यक्तिहरू ववरुि रहेका सबै वकससमले ववभेदकारी कानूनहरूलाई संशोधन एवम ् पररमाजनव गन,व उनीहरूको कानूनी क्षमता प्रविनव गन व र सहयोगी सवहतको सनणयव पिसत (Assisted Decision Making) का आधारमा उनीहरूको हकवहत संरक्षण गने प्रणाली सनमावण गन व आदेश जारी भएको छ। 3नेपाल सरकार स्वास््य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय मानससक स्वास््य सम्बन्त्धी ववधेयकको अवधारणा-पर २. राजप्रु साद चापागाईं (प्रो. पक्तललक) समेत ववरुि प्रधानमन्त्री तथा मक्तन्त्रपररषद्को कायालव य (न.े का.प. २०६६, सन.नं. ८०५३, ररि नं. १२९/२०६३) यस फै सलामा सम्मासनत सवोच्च अदालतबाि कारागारमा राक्तखएका मानससक रोगीहरूलाई तत्काल ववशेष उपचार के न्त्र वा अस्पतालमा सारेर उपचार गराउन परमादेश जारी भएको छ।मानससक रोगको रोकथाम, सवसव लु भ उपचार, पनु स्थावपना, ववभेद तथा शोषणबाि संरक्षण र मानससक रोगीहरूको मौसलक असधकारको रक्षाका लासग सम्पूण व कुराहरू समावेश भएको उपयिु कानून (मानससक स्वास््य ऐन) तजमवु ा गन व तथा देशमा रहेका मानससक रोगीहरूको संख्या, अस्पताल, क्तचवकत्सक र काययव ोजनाको यथाथ व वववरण अ्ययन गरी प्रसतवेदन पेश गन व नेपाल सरकारका नाममा सनदेशनात्मक आदेश जारी भएको छ । ३. सदु शनव सवु दे ी समते ववरुि नपे ाल सरकार (न.े का.प. २०६९, सन.नं. ८८३३, ररि नं. ०६८-WO-०१८८) प्रस्ततु मद्दु ामा सम्मासनत सवोच्च अदालतबाि आयस्रोत नभएका एवम ् बेरोजगार असत अशि तथा बौविक अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू र वृि अपाङ्गहरूलाई माससक सनवावह भत्ता र उक्तचत हेरचाह गने पररवार नभएका वा अशि व्यक्तिलाई हेरचाहकता व समेतका लासग ववशेष भत्ता उपललध गराउन तथा प्रत्येक क्तजल्लामा कम्तीमा एक जना समाज कल्याण असधकृत सनयिु गन व परमादेश जारी भएको छ।यसको साथै यी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको मानससक स्वास््य असधकारको प्रत्याभसूतको लासग आवश्यक प्रवन्त्ध गनकव ो लासग आवश्यक काय व गन व आदेश जारी भएको देक्तखन्त्छ। साथै, क्तचवकत्साशास्त्रको सवमव ान्त्य ससिान्त्त र अन्त्तरावविय मापदण्डका आधारमा अपाङ्गताको स्तर सनधावरण एवम ् वगीकरण गन,व योजनाबि रूपमा प्रत्येक वष व कम्तीमा एक अपाङ्ग घर सनमावण एवम ् सञ्चालन गदै जान, सावजव सनक संरचना तथा यातायातमा ह्वीलक्तचयर पहाँचु ससुनक्तित गन,व अनगु मन असधकारी सनयिु गन व र अपाङ्गता सम्बन्त्धी अन्त्तरावविय महासक्तन्त्ध (CRPD, 2006) अनकु ू ल अपाङ्ग संरक्षण तथा कल्याण ऐन, २०३९ र 4